Beyond climate displacement: When environmental crisis becomes persecution

Climate change has started forcing people to leave their homes, their livelihoods, and in worst- case scenarios, their countries. Yet international law has not developed a separate legal category for individuals displaced solely because of climate change. This raises an important question: Can individuals who suffer persecution in the context of climate change seek protection under the existing refugee framework?

The 1951 Convention relating to the status of refugees does not expressly include individuals stricken by climate change or environmental degradation as "refugees." As per Article 1A(2) of the convention, a refugee is a person who is outside their country of natural habitat or residence, has a well-founded fear of persecution, fears persecution for reasons of race, religion, nationality, membership of a particular social group, or political opinion, or is unable or unwilling to avail themselves of the protection of their country.

As the statute shows, climate change itself is not a conventional ground. This creates a difficulty as environmental destruction by itself does not legally satisfy the conditions of persecution. People, however, may not be persecuted by climate change itself, but they may be persecuted through the way governments and societies respond to its consequences. A compelling case with respect to the intersection of socio-political issues and climate change is Refugee Appeal No. 76374 (New Zealand, 2009).

The applicant was a woman from Burma (now Myanmar) who had been involved in the pro-democracy movement and had helped coordinate humanitarian relief on behalf of an opposition political party, as part of the Cyclone Nargis (May 2008) devastation.           

She arranged funds, procured food and other essential supplies, and helped distribute relief materials to affected communities. The military government, however, had obstructed humanitarian assistance and increasingly targeted individuals independently organizing relief efforts. People involved in assisting cyclone victims were being arrested and subjected to lengthy imprisonment.      

The applicant subsequently learned that the authorities were looking for her and that returning to Myanmar could expose her to arrest and persecution. The central question was whether the applicant fell under the definition of a “refugee” under Article 1A(2) of the 1951 Refugee Convention and whether the persecution was connected to one of the five convention grounds, particularly the political opinion.

The New Zealand Refugee Status Appeals Authority allowed her appeal and recognised her as a refugee. The Authority observed that although Cyclone Nargis was an entirely non-political event, the response to the event had become highly politicised. The military government had treated disaster relief as a national security issue. Consequently, individuals independently organising humanitarian reliefs were perceived as a challenge to the authority of the regime.

The Refugee Status Appeals Authority (RSAA), New Zealand thus, concluded that the government would probably impute a negative political opinion to the applicant because of her independent involvement in disaster relief activities, which ultimately satisfied Article 1A(2) of the Refugee Convention. Although the case did not directly concern climate-induced displacement, it offers an important insight into how environmental disasters can become a setting for political and social persecution. 

Another case from Kiribati however, had a different take on this intersection. In the case of Ioane Teitiota v. New Zealand (2020), Teitiota, a citizen of Kiribati, sought protection in New Zealand because an unavoidable rise in sea levels, freshwater contamination and environmental degradation were making life increasingly difficult in his home country. Although he was unable to claim his remedy, the Committee recognised something significant, the fact that the consequences of climate change could, in sufficiently severe circumstances, expose individuals to violations of their right to life. Two members of the Committee, Vasilka Sancin and Duncan Laki Muhumuza, dissented. Muhumuza warned against waiting for deaths to become frequent and considerable before treating the threshold of risk as met. This very dissent goes to the heart of the problem. The human rights route recognises climate harm in principle, but in practice it demands a level of danger that may only be reached when it is too late to act. This means that even when someone does not qualify as a refugee under the 1951 Convention, international human rights law may prevent their return to a country where they face a real risk of irreparable harm.

Environmental disasters rarely operate in isolation from the social and political conditions of the affected population. The burden of these disasters isn’t shared equally either. Individuals with financial resources may be able to relocate, rebuild their homes, purchase insurance and restart earning. However those who are living modestly, particularly communities dependent on agriculture, fishing or other natural resources often have fewer ways of adapting to such environmental changes. The same disaster that could be a mere financial setback for one family, could mean the complete loss of livelihood and shelter for another.

I would raise a larger jurisprudential question in this regard: Should the law be applied only according to its written rules? Or should the principles of natural justice, fairness and equality also guide its application?

A strict positivist interpretation of the existing refugee framework may leave certain climate vulnerable individuals without protection, simply because their condition doesn’t fit the existing framework. However, the principles of natural justice demand that legal protection be examined in light of the unequal circumstances in which individuals find them. Those who contribute the least to global greenhouse gas emissions are often among those who bear its most severe consequences. Wealthier nations and individuals generally possess greater financial resources to adapt to environmental changes. On the other hand, economically disadvantaged communities, particularly those reliant on natural resources, have considerably fewer means of protecting themselves.

Emphasis has been placed around this inequality in the principle of Common But Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities under Article 3(1) of the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). This principle recognises the fact that although all nation states share responsibility to tackle climate change, their obligations must account for their historical contributions and their differing capacities to respond. 

The UNHCR's Legal Considerations Regarding Claims for International Protection Made in the Context of the Adverse Effects of Climate Change and Disasters (2020) acknowledges precisely this intersection. It emphasises that climate-related displacement must not be assessed solely through the lens of a “natural hazard”, but must also take into account the existing patterns of inequality, discrimination and failures of State protection. The World Bank estimates that, without urgent action, up to 216 million people could be forced to move within their own countries by 2050 because of slow-onset climate impacts. The argument therefore, is not that natural justice should simply replace existing legal provisions, rather, positive law should not be applied so rigidly that it defeats the very purpose of preserving human dignity and the fundamental right to life.

International law does however, offer some additional avenues of protection. The 1969 OAU (Organisation of African Unity) Convention in Africa adopts broader approaches to refugee protection, containing humanitarian principles like non refoulement (prohibition of expulsion or return of a refugee to the frontiers of territories where their life or freedom would be threatened), voluntary repatriation (right to return home voluntarily under safe conditions) and burden sharing (Calls for international and regional solidarity and cooperation to help host countries bear the economic and social impact of large refugee populations). Similarly, the 1984 Cartagena Declaration in Latin America broadened the definition under the 1951 convention to include other circumstances that have seriously disturbed public order. These frameworks are particularly relevant because they do not restrict protection to the five traditional grounds of persecution found in the 1951 Convention. Nevertheless, protection remains uneven. Not every country is covered by these regional frameworks. 

Perhaps the greatest challenge for international Law is to recognise that the consequences of environmental destruction are not experienced equally. While a disaster may affect an entire population, its most devastating consequences shall befall on those who were already marginalised. The law must therefore look beyond the environmental event and recognise the unique human circumstances that turn displacement into a question of persecution.

जलवायु विस्थापन से परे: जब पर्यावरणीय संकट उत्पीड़न का रूप ले लेता है

जलवायु परिवर्तन ने लोगों को अपने घरों, आजीविका और सबसे गंभीर परिस्थितियों में अपने देश तक को छोड़ने के लिए मजबूर करना शुरू कर दिया है। हालांकि, अंतरराष्ट्रीय कानून में ऐसे व्यक्तियों के लिए अब तक कोई अलग कानूनी श्रेणी विकसित नहीं की गई है, जिन्हें केवल जलवायु परिवर्तन के कारण विस्थापित होना पड़ा है। इससे एक महत्वपूर्ण प्रश्न उठता है: क्या जलवायु परिवर्तन के संदर्भ में उत्पीड़न का सामना करने वाले व्यक्ति मौजूदा शरणार्थी संरक्षण व्यवस्था के तहत सुरक्षा प्राप्त कर सकते हैं?

शरणार्थियों की स्थिति से संबंधित 1951 के कन्वेंशन में जलवायु परिवर्तन या पर्यावरणीय क्षरण से प्रभावित व्यक्तियों को स्पष्ट रूप से ‘शरणार्थी’ की श्रेणी में शामिल नहीं किया गया है। इस कन्वेंशन के अनुच्छेद 1A(2) के अनुसार, शरणार्थी वह व्यक्ति है जो अपने मूल देश या निवास के देश से बाहर हो, जिसे उत्पीड़न का वास्तविक और उचित भय हो तथा जिसे नस्ल, धर्म, राष्ट्रीयता, किसी विशेष सामाजिक समूह की सदस्यता या राजनीतिक विचारधारा के आधार पर उत्पीड़न का डर हो, अथवा जो अपने देश की सुरक्षा प्राप्त करने में असमर्थ हो या ऐसा करने का इच्छुक न हो।

कानून के प्रावधानों से स्पष्ट है कि जलवायु परिवर्तन अपने आप में शरणार्थी कन्वेंशन के तहत उत्पीड़न का कोई मान्य आधार नहीं है। इससे एक कानूनी कठिनाई उत्पन्न होती है, क्योंकि केवल पर्यावरणीय विनाश को कानूनी रूप से उत्पीड़न की शर्तों को पूरा करने वाला नहीं माना जाता। हालांकि, लोगों को स्वयं जलवायु परिवर्तन द्वारा प्रताड़ित नहीं किया जाता, बल्कि इसके परिणामों से निपटने के लिए सरकारों और समाजों द्वारा अपनाए गए तरीकों के माध्यम से उन्हें उत्पीड़न का सामना करना पड़ सकता है।

सामाजिक-राजनीतिक मुद्दों और जलवायु परिवर्तन के इस अंतर्संबंध को समझने के लिए एक महत्वपूर्ण मामला है — Refugee Appeal No. 76374 (न्यूजीलैंड, 2009)।

इस मामले में आवेदक म्यांमार (पूर्व में बर्मा) की एक महिला थी, जो लोकतंत्र समर्थक आंदोलन से जुड़ी हुई थी। मई 2008 में आए विनाशकारी चक्रवात नरगिस के बाद उसने एक विपक्षी राजनीतिक दल की ओर से मानवीय राहत कार्यों के समन्वय में सहायता की थी।

उसने राहत कार्यों के लिए धन की व्यवस्था की, भोजन और अन्य आवश्यक सामग्री जुटाई तथा प्रभावित समुदायों तक राहत सामग्री पहुंचाने में मदद की। हालांकि, वहां की सैन्य सरकार ने मानवीय सहायता कार्यों में बाधाएं उत्पन्न की थीं और स्वतंत्र रूप से राहत कार्यों का आयोजन करने वाले व्यक्तियों को निशाना बनाना शुरू कर दिया था। चक्रवात पीड़ितों की सहायता करने वाले लोगों को गिरफ्तार किया जा रहा था और उन्हें लंबे समय तक कारावास में रखा जा रहा था।

बाद में आवेदक को पता चला कि अधिकारी उसकी तलाश कर रहे हैं और म्यांमार लौटने पर उसे गिरफ्तारी तथा उत्पीड़न का सामना करना पड़ सकता है। इस मामले में मुख्य प्रश्न यह था कि क्या आवेदक 1951 के शरणार्थी कन्वेंशन के अनुच्छेद 1A(2) के तहत ‘शरणार्थी’ की परिभाषा में आती है और क्या उसके उत्पीड़न का संबंध कन्वेंशन में उल्लिखित पांच आधारों में से किसी एक से था, विशेष रूप से उसकी राजनीतिक विचारधारा से।

न्यूजीलैंड के शरणार्थी स्थिति अपील प्राधिकरण (Refugee Status Appeals Authority) ने उसकी अपील स्वीकार कर उसे शरणार्थी के रूप में मान्यता प्रदान की। प्राधिकरण ने टिप्पणी की कि यद्यपि चक्रवात नरगिस एक पूरी तरह से गैर-राजनीतिक प्राकृतिक आपदा थी, लेकिन इस आपदा के बाद राहत कार्यों को लेकर सरकार की प्रतिक्रिया अत्यधिक राजनीतिक हो गई थी। सैन्य सरकार ने आपदा राहत को राष्ट्रीय सुरक्षा का मुद्दा बना दिया था। परिणामस्वरूप, स्वतंत्र रूप से मानवीय राहत कार्यों का आयोजन करने वाले व्यक्तियों को शासन की सत्ता के लिए चुनौती के रूप में देखा जाने लगा।

इस प्रकार, न्यूजीलैंड के शरणार्थी स्थिति अपील प्राधिकरण (RSAA) ने निष्कर्ष निकाला कि सरकार संभवतः आपदा राहत गतिविधियों में स्वतंत्र रूप से शामिल होने के कारण आवेदक पर एक नकारात्मक राजनीतिक विचारधारा आरोपित कर सकती थी। अंततः यह स्थिति शरणार्थी कन्वेंशन के अनुच्छेद 1A(2) की आवश्यकताओं को पूरा करती थी।

हालांकि, यह मामला सीधे तौर पर जलवायु परिवर्तन के कारण हुए विस्थापन से संबंधित नहीं था, लेकिन यह एक महत्वपूर्ण दृष्टिकोण प्रस्तुत करता है कि किस प्रकार पर्यावरणीय आपदाएं राजनीतिक और सामाजिक उत्पीड़न का आधार बन सकती हैं।

हालांकि, किरिबाती से संबंधित एक अन्य मामले में इस अंतर्संबंध को अलग दृष्टिकोण से देखा गया। Ioane Teitiota बनाम न्यूजीलैंड (2020) के मामले में किरिबाती के नागरिक टीटिओटा ने न्यूजीलैंड में संरक्षण की मांग की थी। उनका तर्क था कि समुद्र के स्तर में लगातार और अपरिहार्य वृद्धि, मीठे पानी के स्रोतों का दूषित होना तथा पर्यावरणीय क्षरण उनके गृह देश में जीवन को लगातार कठिन बना रहे थे।

हालांकि, उन्हें कानूनी राहत नहीं मिल सकी, लेकिन संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति (UN Human Rights Committee) ने एक महत्वपूर्ण तथ्य को स्वीकार किया। समिति ने माना कि पर्याप्त रूप से गंभीर परिस्थितियों में जलवायु परिवर्तन के परिणाम व्यक्तियों को उनके जीवन के अधिकार के उल्लंघन के जोखिम में डाल सकते हैं।

समिति के दो सदस्यों, वासिल्का सैंसिन और डंकन लाकी मुहुजुमा ने इस निर्णय से असहमति जताई। मुहुजुमा ने चेतावनी दी कि जोखिम की सीमा को स्वीकार करने के लिए बड़ी संख्या में लोगों की मृत्यु होने या मौतों के बार-बार घटित होने की प्रतीक्षा नहीं की जानी चाहिए। उनकी यह असहमति इस समस्या के मूल स्वरूप को उजागर करती है।

मानवाधिकार कानून सैद्धांतिक रूप से जलवायु परिवर्तन से होने वाले नुकसान को स्वीकार करता है, लेकिन व्यावहारिक रूप से यह खतरे के ऐसे स्तर की मांग करता है, जहां तक पहुंचते-पहुंचते कार्रवाई करने में बहुत देर हो सकती है। इसका अर्थ है कि भले ही कोई व्यक्ति 1951 के कन्वेंशन के तहत शरणार्थी की पात्रता पूरी न करता हो, फिर भी अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार कानून उसे ऐसे देश में वापस भेजे जाने से रोक सकता है, जहां उसे अपूरणीय क्षति का वास्तविक खतरा हो।

पर्यावरणीय आपदाएं शायद ही कभी प्रभावित आबादी की सामाजिक और राजनीतिक परिस्थितियों से अलग होकर सामने आती हैं। इन आपदाओं का बोझ भी सभी लोगों पर समान रूप से नहीं पड़ता। आर्थिक रूप से सक्षम व्यक्ति दूसरे स्थान पर जा सकते हैं, अपने घरों का पुनर्निर्माण कर सकते हैं, बीमा खरीद सकते हैं और अपनी आजीविका दोबारा शुरू कर सकते हैं। इसके विपरीत, सीमित आर्थिक संसाधनों के साथ जीवनयापन करने वाले लोग, विशेष रूप से कृषि, मछली पकड़ने और अन्य प्राकृतिक संसाधनों पर निर्भर समुदायों के पास ऐसे पर्यावरणीय बदलावों के अनुकूल ढलने के बहुत कम विकल्प होते हैं। एक ही प्राकृतिक आपदा किसी एक परिवार के लिए केवल आर्थिक नुकसान हो सकती है, जबकि दूसरे परिवार के लिए वह आजीविका और आवास दोनों के पूर्ण नुकसान का कारण बन सकती है।

इस संदर्भ में मैं एक व्यापक न्यायशास्त्रीय प्रश्न उठाना चाहूंगी: क्या कानून को केवल उसके लिखित प्रावधानों के आधार पर लागू किया जाना चाहिए? या फिर प्राकृतिक न्याय, निष्पक्षता और समानता के सिद्धांतों को भी उसके अनुप्रयोग का मार्गदर्शन करना चाहिए?

मौजूदा शरणार्थी संरक्षण व्यवस्था की कठोर कानूनी व्याख्या कुछ जलवायु-संवेदनशील व्यक्तियों को केवल इसलिए संरक्षण से वंचित कर सकती है, क्योंकि उनकी परिस्थितियां मौजूदा कानूनी ढांचे में फिट नहीं बैठतीं। हालांकि, प्राकृतिक न्याय के सिद्धांत यह मांग करते हैं कि कानूनी संरक्षण का मूल्यांकन उन असमान परिस्थितियों को ध्यान में रखकर किया जाए, जिनमें व्यक्ति स्वयं को पाते हैं।

वैश्विक ग्रीनहाउस गैस उत्सर्जन में सबसे कम योगदान देने वाले लोग अक्सर इसके सबसे गंभीर परिणामों का सामना करते हैं। दूसरी ओर, धनी देशों और वहां के लोगों के पास पर्यावरणीय बदलावों के अनुरूप स्वयं को ढालने के लिए आमतौर पर अधिक वित्तीय संसाधन उपलब्ध होते हैं। इसके विपरीत, आर्थिक रूप से कमजोर समुदायों, विशेष रूप से प्राकृतिक संसाधनों पर निर्भर लोगों के पास स्वयं को सुरक्षित रखने के साधन काफी सीमित होते हैं।

संयुक्त राष्ट्र जलवायु परिवर्तन रूपरेखा अभिसमय (UNFCCC) के अनुच्छेद 3(1) के तहत निर्धारित साझा लेकिन विभेदित उत्तरदायित्व और संबंधित क्षमताओं (Common But Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities) के सिद्धांत में इसी असमानता पर जोर दिया गया है। यह सिद्धांत स्वीकार करता है कि यद्यपि जलवायु परिवर्तन से निपटने की जिम्मेदारी सभी देशों की साझा है, लेकिन उनकी जिम्मेदारियां निर्धारित करते समय जलवायु परिवर्तन में उनके ऐतिहासिक योगदान और उससे निपटने की उनकी अलग-अलग क्षमताओं को ध्यान में रखा जाना चाहिए।

संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्चायुक्त (UNHCR) द्वारा वर्ष 2020 में प्रकाशित Legal Considerations Regarding Claims for International Protection Made in the Context of the Adverse Effects of Climate Change and Disasters (जलवायु परिवर्तन और आपदाओं के प्रतिकूल प्रभावों के संदर्भ में अंतरराष्ट्रीय संरक्षण के दावों से संबंधित कानूनी विचार) भी इसी अंतर्संबंध को स्वीकार करता है।

इसमें इस बात पर जोर दिया गया है कि जलवायु परिवर्तन से संबंधित विस्थापन का आकलन केवल एक ‘प्राकृतिक आपदा’ के दृष्टिकोण से नहीं किया जाना चाहिए, बल्कि इसमें पहले से मौजूद असमानता, भेदभाव और राज्य द्वारा संरक्षण प्रदान करने में विफलता जैसे पहलुओं को भी ध्यान में रखा जाना चाहिए।

विश्व बैंक के अनुमान के अनुसार, यदि तत्काल कदम नहीं उठाए गए, तो धीमी गति से सामने आने वाले जलवायु प्रभावों के कारण वर्ष 2050 तक लगभग 21.6 करोड़ लोग अपने ही देशों के भीतर विस्थापित होने के लिए मजबूर हो सकते हैं।

इसलिए, तर्क यह नहीं है कि प्राकृतिक न्याय के सिद्धांत मौजूदा कानूनी प्रावधानों का स्थान ले लें, बल्कि यह है कि सकारात्मक कानून (Positive Law) को इतनी कठोरता से लागू नहीं किया जाना चाहिए कि वह मानव गरिमा और जीवन के मौलिक अधिकार की रक्षा करने के अपने मूल उद्देश्य को ही विफल कर दे।

हालांकि, अंतरराष्ट्रीय कानून संरक्षण के कुछ अतिरिक्त रास्ते भी प्रदान करता है। अफ्रीका में 1969 का OAU (अफ्रीकी एकता संगठन) कन्वेंशन शरणार्थी संरक्षण के लिए अपेक्षाकृत व्यापक दृष्टिकोण अपनाता है। इसमें कुछ मानवीय सिद्धांत शामिल हैं, जैसे:

• नॉन-रिफाउलमेंट (Non-Refoulement): किसी शरणार्थी को ऐसे देश या क्षेत्र की सीमा पर वापस भेजने या निष्कासित करने पर प्रतिबंध, जहां उसके जीवन या स्वतंत्रता को खतरा हो।

• स्वैच्छिक प्रत्यावर्तन (Voluntary Repatriation): सुरक्षित परिस्थितियों में व्यक्ति को स्वेच्छा से अपने देश लौटने का अधिकार।

• जिम्मेदारी का साझा निर्वहन (Burden Sharing): अंतरराष्ट्रीय और क्षेत्रीय एकजुटता तथा सहयोग को बढ़ावा देना, ताकि बड़ी संख्या में शरणार्थियों की मेजबानी करने वाले देशों पर पड़ने वाले आर्थिक और सामाजिक बोझ को कम करने में सहायता मिल सके।

इसी प्रकार, लैटिन अमेरिका में 1984 की कार्टाजेना घोषणा (Cartagena Declaration) ने 1951 के कन्वेंशन के तहत शरणार्थी की परिभाषा का विस्तार करते हुए उन अन्य परिस्थितियों को भी शामिल किया, जिनसे सार्वजनिक व्यवस्था गंभीर रूप से प्रभावित हुई हो।

ये ढांचे विशेष रूप से प्रासंगिक हैं, क्योंकि ये संरक्षण को 1951 के कन्वेंशन में उल्लिखित उत्पीड़न के पांच पारंपरिक आधारों तक सीमित नहीं रखते। इसके बावजूद, संरक्षण की उपलब्धता अभी भी असमान है, क्योंकि प्रत्येक देश इन क्षेत्रीय कानूनी ढांचों के अंतर्गत शामिल नहीं है।

शायद अंतरराष्ट्रीय कानून के सामने सबसे बड़ी चुनौती यह स्वीकार करना है कि पर्यावरणीय विनाश के परिणाम सभी लोगों द्वारा समान रूप से अनुभव नहीं किए जाते। कोई आपदा भले ही पूरी आबादी को प्रभावित करे, लेकिन इसके सबसे विनाशकारी परिणाम उन लोगों को झेलने पड़ते हैं, जो पहले से ही सामाजिक और आर्थिक रूप से हाशिये पर हैं।

इसलिए, कानून को केवल पर्यावरणीय घटना तक सीमित नहीं रहना चाहिए, बल्कि उन विशिष्ट मानवीय परिस्थितियों को भी पहचानना चाहिए, जो विस्थापन को उत्पीड़न के प्रश्न में बदल देती हैं।

हवामान बदलामुळे होणाऱ्या विस्थापनापलीकडे: जेव्हा पर्यावरणीय संकट छळाचे स्वरूप धारण करते

हवामान बदलामुळे लोकांना आपली घरे, उपजीविकेची साधने आणि अत्यंत गंभीर परिस्थितीत आपले देशसुद्धा सोडण्यास भाग पडू लागले आहे. तथापि, केवळ हवामान बदलामुळे विस्थापित झालेल्या व्यक्तींसाठी आंतरराष्ट्रीय कायद्यामध्ये अद्याप स्वतंत्र कायदेशीर श्रेणी विकसित करण्यात आलेली नाही. यामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित होतो: हवामान बदलाच्या संदर्भात छळाला सामोरे जाणाऱ्या व्यक्तींना विद्यमान निर्वासित संरक्षण व्यवस्थेअंतर्गत संरक्षण मिळू शकते का?

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે થતા વિસ્થાપનથી આગળ: જ્યારે પર્યાવરણીય સંકટ અત્યાચારનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે લોકોને પોતાનાં ઘર, આજીવિકાનાં સાધનો અને અત્યંત ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં તો પોતાનો દેશ પણ છોડવાની ફરજ પડી રહી છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં હજુ સુધી એવા વ્યક્તિઓ માટે કોઈ અલગ કાનૂની શ્રેણી વિકસાવવામાં આવી નથી, જેમને માત્ર આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વિસ્થાપિત થવું પડ્યું હોય. આ પરિસ્થિતિ એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: શું આબોહવા પરિવર્તનના સંદર્ભમાં અત્યાચારનો સામનો કરતા વ્યક્તિઓ હાલના શરણાર્થી સંરક્ષણ માળખા હેઠળ સુરક્ષા મેળવી શકે છે?

వాతావరణ మార్పుల కారణంగా జరిగే వలసలకు అతీతంగా: పర్యావరణ సంక్షోభం హింస, వేధింపుల రూపం దాల్చినప్పుడు

వాతావరణ మార్పుల కారణంగా ప్రజలు తమ ఇళ్లను, జీవనోపాధి మార్గాలను, అత్యంత తీవ్రమైన పరిస్థితుల్లో తమ దేశాలను సైతం విడిచిపెట్టి వెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది. అయినప్పటికీ, కేవలం వాతావరణ మార్పుల కారణంగా నిరాశ్రయులైన లేదా వలస వెళ్లాల్సి వచ్చిన వ్యక్తుల కోసం అంతర్జాతీయ చట్టంలో ఇప్పటివరకు ప్రత్యేకమైన చట్టపరమైన వర్గీకరణ అభివృద్ధి చెందలేదు. ఇది ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తుతోంది: వాతావరణ మార్పుల నేపథ్యంలో హింస, వేధింపులకు గురవుతున్న వ్యక్తులు ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న శరణార్థుల రక్షణ వ్యవస్థ కింద రక్షణ పొందగలరా?

ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಳಾಂತರವನ್ನು ಮೀರಿ: ಪರಿಸರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಹಿಂಸೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ

ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳು, ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳನ್ನೇ ತೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇವಲ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾನೂನು ವರ್ಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ: ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಬಹುದೇ?

ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 1951ರ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಅಥವಾ ಪರಿಸರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಬಾಧಿತರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ‘ನಿರಾಶ್ರಿತರು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1A(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ನಿರಾಶ್ರಿತ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಮೂಲ ದೇಶ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಸಸ್ಥಳದ ದೇಶದ ಹೊರಗಿರುವ, ಜನಾಂಗ, ಧರ್ಮ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪಿನ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ಭಯ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಅಲ್ಲದೆ, ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸದಿರಬೇಕು.

ಕಾನೂನಿನ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಸ್ವತಃ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಮಾನ್ಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ತೊಡಕು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕೇವಲ ಪರಿಸರದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಕಾರಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಜನರು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಹಿಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಗಳು ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಅವರು ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಿರುಕುಳಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು.

ಸಾಮಾಜಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಡುವಿನ ಈ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣವೆಂದರೆ Refugee Appeal No. 76374 (ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್, 2009).

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿದಾರರು ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ನ (ಹಿಂದಿನ ಬರ್ಮಾ) ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಪರ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಮೇ 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ನರ್ಗಿಸ್ ಚಂಡಮಾರುತದ ನಂತರ, ಅವರು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವೊಂದರ ಪರವಾಗಿ ಮಾನವೀಯ ನೆರವು ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮನ್ವಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು.

ಅವರು ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಬಾಧಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲು ಸಹಕರಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಮಿಲಿಟರಿ ಸರ್ಕಾರವು ಮಾನವೀಯ ನೆರವು ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತ್ತು. ಚಂಡಮಾರುತದ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ನಂತರ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಷಯ ಅರ್ಜಿದಾರರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯೆಂದರೆ, ಅರ್ಜಿದಾರರು 1951ರ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1A(2)ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಶ್ರಿತ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುತ್ತಾರೆಯೇ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿದ್ದ ಕಿರುಕುಳವು ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಐದು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೇ ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು.

ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (Refugee Status Appeals Authority) ಅವರ ಮೇಲ್ಮನವಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ನಿರಾಶ್ರಿತರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿತು. ನರ್ಗಿಸ್ ಚಂಡಮಾರುತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯೇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ತೀವ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿತು. ಮಿಲಿಟರಿ ಸರ್ಕಾರವು ವಿಪತ್ತು ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಮಾನವೀಯ ನೆರವು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.

ಹೀಗಾಗಿ, ವಿಪತ್ತು ಪರಿಹಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಜಿದಾರರಿಗೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (RSAA) ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1A(2)ರ ಅಗತ್ಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿತು.

ಈ ಪ್ರಕರಣವು ನೇರವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಥಳಾಂತರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಪರಿಸರ ವಿಕೋಪಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿಂಸೆಗೆ ಹೇಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಮಹತ್ವದ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ, ಕಿರಿಬಾಟಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗಿದೆ. Ioane Teitiota v. New Zealand (2020) ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಕಿರಿಬಾಟಿಯ ಪ್ರಜೆಯಾದ ಟೆಯಿಟಿಯೋಟಾ ಅವರು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋರಿದ್ದರು. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ಏರಿಕೆ, ಸಿಹಿನೀರಿನ ಮೂಲಗಳ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಅವನತಿಯಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದು ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದ್ದರು.

ಅವರಿಗೆ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೂ, ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಮಿತಿಯು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಅಂಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ಅಂದರೆ, ಸಾಕಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮಿತಿಯು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು.

ಸಮಿತಿಯ ಇಬ್ಬರು ಸದಸ್ಯರಾದ ವಾಸಿಲ್ಕಾ ಸಾನ್ಸಿನ್ ಮತ್ತು ಡಂಕನ್ ಲಾಕಿ ಮುಹುಮುಜಾ ಅವರು ಈ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾವುಗಳು ಸಂಭವಿಸುವವರೆಗೆ ಅಥವಾ ಮರಣದ ಘಟನೆಗಳು ಪದೇಪದೇ ನಡೆಯುವವರೆಗೆ ಕಾಯಬಾರದು ಎಂದು ಮುಹುಮುಜಾ ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಅವರ ಈ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಅದು ಅಪಾಯವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುವ ವೇಳೆಗೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ತುಂಬಾ ತಡವಾಗಿರಬಹುದು. ಇದರರ್ಥ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು 1951ರ ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಹಾನಿಯ ನೈಜ ಅಪಾಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನು ಅವರನ್ನು ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು.

ಪರಿಸರ ವಿಕೋಪಗಳು ಬಾಧಿತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸುವುದು ಅಪರೂಪ. ಈ ವಿಕೋಪಗಳ ಹೊರೆ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಬಲರಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಬಹುದು, ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ವಿಮೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಆದಾಯ ಗಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ಸೀಮಿತ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷಿ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ಇಂತಹ ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅದೇ ವಿಕೋಪವು ಮತ್ತೊಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ: ಕಾನೂನನ್ನು ಅದರ ಲಿಖಿತ ನಿಯಮಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ನೈಸರ್ಗಿಕ ನ್ಯಾಯ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳು ಕೂಡ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕೇ?

ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಕಾನೂನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಕೆಲವು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಿತರಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅವರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ವಂಚಿತರನ್ನಾಗಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ನ್ಯಾಯದ ತತ್ವಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಸಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಜಾಗತಿಕ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಜನರೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿರುವ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಒಪ್ಪಂದದ (UNFCCC) ಅನುಚ್ಛೇದ 3(1)ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಆದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು (Common But Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities) ಎಂಬ ತತ್ವವು ಈ ಅಸಮಾನತೆಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವುಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ತತ್ವವು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಹೈಕಮಿಷನರ್ ಕಚೇರಿ (UNHCR) 2020ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ Legal Considerations Regarding Claims for International Protection Made in the Context of the Adverse Effects of Climate Change and Disasters (ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ವಿಕೋಪಗಳ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತ ಕಾನೂನು ಪರಿಗಣನೆಗಳು) ಎಂಬ ವರದಿಯು ಕೂಡ ಇದೇ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳಾಂತರವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ‘ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪ’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಈ ವರದಿಯು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅಸಮಾನತೆ, ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿರುವಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ತುರ್ತು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದಾಗಿ 2050ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು 21.6 ಕೋಟಿ ಜನರು ತಮ್ಮದೇ ದೇಶದೊಳಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬಹುದು.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ವಾದವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ನ್ಯಾಯದ ತತ್ವಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾನೂನು ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಮಾನವ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಸುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ತನ್ನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ವಿಫಲಗೊಳಿಸುವಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನನ್ನು (Positive Law) ಅನ್ವಯಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ 1969ರ OAU (ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್ ಆಫ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಯೂನಿಟಿ) ಒಪ್ಪಂದವು ನಿರಾಶ್ರಿತರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಮಾನವೀಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ:

• ನಾನ್-ರಿಫೌಲ್ಮೆಂಟ್ (Non-Refoulement): ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಜೀವ ಅಥವಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಿರುವ ದೇಶ ಅಥವಾ ಪ್ರದೇಶದ ಗಡಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ತತ್ವ.

• ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಸ್ವದೇಶ ವಾಪಸಾತಿ (Voluntary Repatriation): ಸುರಕ್ಷಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಾಯ್ನಾಡಿಗೆ ಮರಳುವ ಹಕ್ಕು.

• ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಹಂಚಿಕೆ (Burden Sharing): ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರಾಶ್ರಿತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವ ದೇಶಗಳ ಮೇಲಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.

ಅದೇ ರೀತಿ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ 1984ರ ಕಾರ್ಟಜೆನಾ ಘೋಷಣೆಯು (Cartagena Declaration) 1951ರ ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಗಂಭೀರ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ಇತರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನೂ ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಈ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು 1951ರ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಹಿಂಸೆಯ ಐದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಧಾರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ರಕ್ಷಣೆಯ ಲಭ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅಸಮಾನತೆ ಇದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವೂ ಈ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಹುಶಃ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು ಎಂದರೆ, ಪರಿಸರ ವಿನಾಶದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವಿಕೋಪವು ಇಡೀ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಆದರೆ, ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜನರೇ ಹೆಚ್ಚು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಾನೂನು ಕೇವಲ ಪರಿಸರ ಘಟನೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಸ್ಥಳಾಂತರವನ್ನು ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಿರುಕುಳದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾನವೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.